Texel Info, Texel-plaza

De Waal is het kleinste en één van de oudste dorpen in het hart van Texel. Het dorp bestond al in de 12e eeuw en heeft tot 1613 aan zee gelegen. De naam heeft het te danken aan een dijkdoorbraak, wiel of waal in oud taalgebruik. Al vanaf de bronstijd, zo'n 3000 jaar geleden, ontstonden hier de eerste nederzettingen en tijdens het Romeinse rijk waren er zeker 17.

Telde De Waal aan het begin van de 16e eeuw 74 huizen, in het jaar 2000 zijn het er nog geen 100. Doordat het dorp nauwelijks groeide, bleef de oorspronkelijke oude structuur van wegen en bebouwing voor een groot deel bewaard. Net als eeuwen geleden komen de meeste mensen waarschijnlijk De Waal binnen over de Bomendiek. Geen zee meer aan uw linkerhand, maar de polder Waal en Burg.

De kerktoren met het zadeldak is in de verre omtrek herkenbaar en in het glooiend landschap merkt men dat het bij De Waal duidelijk omhoog gaat. De huizen op Texel werden van oudsher veilig gebouwd op keileembulten.

Tijdens de opstand van de Georgiërs werd de kerk in brand geschoten. Na de oorlog is zij geheel opnieuw opgebouwd. Het kerkje heeft een prima akoestiek, dat het heel geschikt maakt voor het geven van concerten.

Op het Hogereind is het Agrarisch en Wagenmuseum gevestigd. In het museum is een smederij met vele authentieke werktuigen gevestigd. Regelmatig worden er demonstraties gegeven. Bijzonder is het aantal oude wagens in de collectie. Een rondrit behoort tot de mogelijkheden.

De hoofdstraat, het Hogereind, heeft een stedenbouwkundig karakter. De huizen en boerderijen werden vroeger, waarschijnlijk vanwege het omringende water, dicht op elkaar gebouwd. Veel woningen hebben een historische waarde. De woningen van de boerderijen waren meestal verbonden met wat verder terug liggende stolpen en achterliggende weggetjes en weiland. Opvallend zijn de lage dakgoten. Beschutten voor de harde westenwind en kou was belangrijker dan wat nu telt: ruimte en licht. Het merendeel van de panden was voor 1950 (herverkaveling) een gemengd boerenbedrijf. Vroeger telde het dorp maar liefst drie bakkerijen.

Halverwege het Hogereind is het Vermaningspad. De naam is afkomstig van de hier vroeger gelegen "vermaning", een schuilkerkje van de doopsgezinde geloofsgroep. De kosterwoning van dit kerkje is bewaard gebleven en dient als woonhuis.

In De Waal is ook nog één van de oudste nog bestaande weggetjes van Texel, het Groenewegje. Het wegje leidt direct naar het polderland met mooie tuinwalletjes en uitzicht op de noordelijk gelegen landerijen. Het grondgebied van De Waal is veel groter dan de dorpskern zelf. Het buitengebied telt vele mooie boerderijen. Een mooi fietspad over de Waal en Burgerdijk gaat richting De Koog.

Vlak bij het Agrarisch en Wagenmuseum vind is een beeldje "de Sommeltjes" en ten zuiden van De Waal loopt de Sommeltjesweg. Sommeltjes zijn legendarische kabouterachtige wezentjes uit de folklore van het dorp. Vroeger was even ten oosten van De Waal de Sommeltjesberg, een oude Romeinse grafheuvel. Deze is afgegraven voor de grond, waarbij gebruiksvoorwerpen uit de Romeinse tijd gevonden zijn.

Het beeld van De Waal werd lange tijd bepaald door de hoge opslagsilo’s van Graanhandel Keijser en Co. Deze zijn afgebroken en vervangen door woningbouw.